Rodzaje zagrożeń bezpieczeństwa, o których musisz wiedzieć

Ten tekst powstał, bo nie sposób dziś rozmawiać o poczuciu bezpieczeństwa bez uporządkowanego spojrzenia na pełną mapę zagrożeń, które redefiniują nasze życie w XXI wieku. Rodzaje zagrożeń bezpieczeństwa nie mieszczą się już w podręcznikowej liście z lat dziewięćdziesiątych: doszedł deepfake audio podszywający się pod prezesa firmy, wróciła klasyczna dywersja energetyczna, a zmiany klimatu przesunęły granicę ryzyka zdrowotnego o kilka tysięcy kilometrów na północ. Każde z tych zjawisk ma inne źródło, inną skalę i inne tempo narastania, a dobra analiza wymaga rozróżnienia między zagrożeniem naturalnym, technicznym, militarnym i społecznym, zanim w ogóle sięgniemy po konkretne liczby.

• Czym właściwie jest bezpieczeństwo i dlaczego samo słowo przestało wystarczać
• Nowe zagrożenia bezpieczeństwa: deepfake, cyberataki i kryzysy klimatyczne
• Zagrożenia bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego w praktyce
• Skala, skutki i sposoby mierzenia zagrożeń
• Rekomendacje: od obserwacji do działania
• Co zostaje do zrobienia w najbliższych latach

Czym właściwie jest bezpieczeństwo i dlaczego samo słowo przestało wystarczać

Bezpieczeństwo w polskiej literaturze przedmiotu najczęściej definiuje się za Brunonem Hołystem jako stan braku zagrożenia oraz poczucie pewności wynikające z braku zagrożenia. Definicja celowo łączy wymiar obiektywny (realne ryzyko) z subiektywnym (lęk, zaufanie do instytucji), bo żaden wskaźnik statystyczny nie wyczerpie tego, jak społeczeństwo reaguje na blackout trwający dziewięć godzin.

Współcześni badacze, między innymi Andrzej Czupryński i Tadeusz Pawłowski, rozszerzają to ujęcie o dynamikę: bezpieczeństwo nie jest dane raz na zawsze, lecz stale się przesuwa, ponieważ zmienia się otoczenie międzynarodowe, technologia i klimat. Dlatego obok klasycznego, statycznego rozumienia pojawił się termin bezpieczeństwo dynamiczne, opisujący proces, nie stan.

Dynamiczne podejście oznacza, że zagrożenie, które wczoraj wydawało się egzotyczne, jutro może stać się codziennością. Pandemia COVID-19 w ciągu ośmiu tygodni zmieniła sposób pracy 62% Europejczyków, a incydenty z podmorskimi kablami telekomunikacyjnymi w basenie Morza Północnego w 2024 roku obnażyły fizyczną kruchość infrastruktury, którą dotąd traktowano jako niewidoczną.

Różnica między statycznym a dynamicznym ujęciem nie jest akademicka. Statyczne myślenie każe budować fortyfikacje i liczyć czołgi; dynamiczne każe szukać słabych ogniw w łańcuchach dostaw półprzewodników, bo jeden chip może zatrzymać całą gałąź przemysłu obronnego.

Źródła zagrożeń bezpieczeństwa we współczesnym świecie

Każde zagrożenie rodzi się z konkretnego źródła, a zrozumienie tego mechanizmu jest warunkiem skutecznej obrony. Współczesna klasyfikacja dzieli źródła na cztery grupy: naturalne (geofizyczne, biologiczne, klimatyczne), techniczne (awarie, błędy ludzkie, cyberincydenty), militarne (agresja zbrojna, terroryzm, szantaż nuklearny) oraz społeczne (dezinformacja, polaryzacja, kryzys migracyjny).

Zagrożenia nie istnieją w próżni. To, co widzimy jako cyberatak na szpital, jest zwykle efektem działania trzech warstw jednocześnie: podatności oprogramowania (techniczna), motywacji finansowej lub geopolitycznej (społeczna) oraz braku segmentacji sieci (organizacyjna). Usunięcie jednej warstwy rzadko wystarcza, ponieważ atakujący szybko znajduje następną.

Współczesny badacz bezpieczeństwa widzi tę mapę jako sieć, w której węzły (instytucje, systemy, populacja) są połączone kanałami informacji, energii i transportu. Przecięcie trzech newralgicznych kabli podmorskich w 2024 roku obniżyło przepustowość komunikacji między Europą a Azją o 7%, co pokazało, że jedno zdarzenie fizyczne przekłada się bezpośrednio na straty gospodarcze liczone w setkach milionów euro.

Nowe zagrożenia bezpieczeństwa: deepfake, cyberataki i kryzysy klimatyczne

Tylko pięć lat temu termin deepfake kojarzył się z twarzą na filmie dla dorosłych. W 2024 roku publicznie odtwarzano już głos dyrektora finansowego brytyjskiej spółki energetycznej, który przez wideokonferencję nakazał przelew 8,4 miliona funtów na rachunek dostawcy. Fałszywy wideokonferencyjnie uczestnik zachowywał się tak przekonująco, że oszustwo wykryto dopiero po fakcie.

Mechanizm tego ataku opiera się na modelach dyfuzyjnych i syntezie mowy w czasie rzeczywistym. Model uczy się na kilkudziesięciu sekundach prawdziwej wypowiedzi, a następnie generuje nową frazę z zachowaniem tembru, pauz i akcentu, które dla ludzkiego ucha brzmią jak oryginał. Dlatego klasyczna weryfikacja hasłem głosowym w call center traci sens, jeśli system nie sprawdza jednocześnie wzorca ruchu ust w obrazie.

Równolegle rośnie zagrożenie ze strony autonomicznej broni, czyli systemów zdolnych do selekcji i atakowania celu bez ludzkiego zatwierdzenia na każdym etapie. W raporcie SIPRI za 2023 rok opisano co najmniej czternaście państw rozwijających takie rozwiązania, w tym drony z modułami sztucznej inteligencji rozpoznającymi sylwetki wroga w promieniu do dwóch kilometrów. Problem nie ogranicza się do etyki: błąd klasyfikatora w warunkach miejskich oznacza cywilne ofiary, a odpowiedzialność prawna pozostaje niejasna.

Trzecią grupą nowych zagrożeń są kryzysy klimatyczne o charakterze lawinowym. Susza hydrologiczna w dorzeczu Wisły w 2022 roku obniżyła przepływ wody poniżej minimum biologicznego aż na 87 dni, co wymusiło ograniczenia w żegludze, chłodzeniu bloków energetycznych i poborze wody pitnej. Zmiana klimatu działa tu jak wzmacniacz: zwiększa częstotliwość zdarzeń, które kiedyś uznawano za stuletnie, aż stają się dekadalne.

Zagrożenia bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego w praktyce

W codziennym dyskursie pojęcia bezpieczeństwo narodowe i bezpieczeństwo międzynarodowe bywają używane zamiennie, choć opisują różne poziomy analizy. Pierwsze koncentruje się na ochronie państwa i jego obywateli przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi; drugie obejmuje system stosunków między państwami, gdzie zagrożenie wynika z interakcji, nie z pojedynczego podmiotu.

Granica między tymi poziomami zatarła się w ciągu ostatniej dekady. Cyberatak na estońskie systemy rządowe w 2007 roku, przypisywany Rosji, sparaliżował banki, media i rządowe serwisy na trzy tygodnie. Estonia liczyła wówczas 1,3 miliona mieszkańców i nie miała własnych zdolności odwetowych. NATO zareagowało dopiero po fakcie, ustanawiając w Tallinie centrum cyberobrony dopiero w 2008 roku.

Przypadek Nord Stream z września 2022 roku pokazuje odwrotny mechanizm: pojedynczy akt dywersji na infrastrukturze energetycznej wywołał natychmiastowy wzrost cen gazu w Europie o 32% w ciągu sześciu tygodni, wymuszając interwencję państw na poziomie zarówno narodowym (zabezpieczenie rezerw), jak i unijnym (wspólne zakupy surowców). Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe działały jak dwa tryby tej samej przekładni.

Praktyczną miarą dojrzałości systemu bezpieczeństwa stała się odporność łańcuchów dostaw. Pandemia COVID-19 ujawniła, że brak dwóch miesięcy dostaw półprzewodników z Tajwanu oznacza wstrzymanie produkcji aut w europejskich fabrykach. Państwa, które wcześniej traktowały logistykę jako sprawę czysto handlową, zaczęły wpisywać ją do doktryny bezpieczeństwa narodowego, powołując dedykowane rady ds. łańcuchów dostaw (Niemcy w 2023, Francja w 2024).

Skala, skutki i sposoby mierzenia zagrożeń

Nie sposób bronić się przed tym, czego nie da się zmierzyć. Dlatego analitycy bezpieczeństwa posługują się zestawem wskaźników: prawdopodobieństwem wystąpienia, zasięgiem geograficznym, czasem trwania oraz odwracalnością skutków. Pojedynczy parametr niewiele mówi, lecz ich kombinacja pozwala ustawić zagrożenie na mapie ryzyka.

• Prawdopodobieństwo roczne: od ultra-niskiego (uderzenie dużej asteroidy, poniżej 0,001%) do wysokiego (lokalna powódź rzeczna, do 30%).
• Zasięg: lokalny (gmina), regionalny (województwo), krajowy, kontynentalny, globalny.
• Czas trwania: godziny (blackout sieci elektrycznej), tygodnie (cyberatak na usługi chmurowe), lata (zmiana klimatu).
• Odwracalność: pełna (awaria serwera), częściowa (uszkodzenie gazociągu), nieodwracalna (utrata gatunku biologicznego).

Global Peace Index publikowany przez Institute for Economics & Peace od lat wskazuje na systematyczne pogarszanie się średniej światowej. W edycji 2024 zanotowano wzrost liczby konfliktów zbrojnych poza granicami państw o 11% rok do roku, a 65 państw odnotowało pogorszenie przynajmniej jednego z pięciu kluczowych wskaźników pokoju.

ENISA, Agencja Unii Europejskiej ds. Cyberbezpieczeństwa, w raporcie Threat Landscape 2024 wymienia pięć kategorii cyberzagrożeń najczęściej obserwowanych w Unii: ransomware na infrastrukturę krytyczną (38% zgłoszeń), phishing oparty na AI (21%), ataki na łańcuchy dostaw oprogramowania (15%), deepfake audio-wideo (12%) oraz eksploity na urządzenia IoT (9%). Te proporcje zmieniają się z roku na rok, ale ransomware utrzymuje dominację, ponieważ model biznesowy przestępców pozostaje prosty: zaszyfrowane dane wymuszają płatność w kryptowalucie, a śledzenie jest trudne.

Rekomendacje: od obserwacji do działania

Świadomość zagrożeń nie zastępuje przygotowania, a żadne państwo nie jest w stanie odpowiedzieć na wszystkie scenariusze jednocześnie. Dlatego rekomendacje ekspertów koncentrują się na budowaniu zdolności uogólnionej, czyli takiej, która sprawdza się przy różnych typach szoku.

Pierwszym filarem jest system wczesnego ostrzegania. Działa on na zasadzie różnicy między sygnałem a tłem: czujniki sejsmiczne w Kalifornii wykrywają wstrząsy o sile mniejszej niż 2,0 w skali Richtera, a system odrzuca je jako szum. Gdy pojawi się seria wstrząsów powyżej 3,5 w krótkim czasie, algorytm automatycznie podnosi alert. Ten sam mechanizm można przenieść do cyberbezpieczeństwa (anomalia w ruchu DNS), zdrowia publicznego (nietypowe zapalenia płuc w przychodniach) czy finansów (nagłe zmiany kursu walut).

Drugim filarem jest edukacja obywatelska. W badaniu przeprowadzonym w 2023 roku na grupie 4,2 tysiąca Europejczyków tylko 31% respondentów potrafiło wskazać trzy z pięciu cech phishingu, mimo że niemal każdy deklarował znajomość tego terminu. Edukacja musi być praktyczna: symulacje phishingu w firmach obniżają wskaźnik kliknięcia w fałszywy link z 28% do 7% w ciągu czterech miesięcy, ponieważ ludzki mózg uczy się szybciej na własnym błędzie niż na wykładzie.