Przyczyny i rodzaje zagrożeń kompletny przewodnik EdB dla szkoły

Zagrożenie czyha za rogiem częściej, niż się wydaje. Burza, która w pół godziny potrafi pozbawić prąd całą dzielnicę, powódź zmywająca mosty, pożar lasu, który w jedną noc pożera tysiące hektarów. To nie scenariusze z filmu katastroficznego, lecz codzienność, którą uczeń edukacji dla bezpieczeństwa powinien rozumieć dogłębnie. Temat przyczyn i rodzajów zagrożeń w edb bywa suchy jak zeszyt z definicjami, a wystarczy spojrzeć na niego oczami praktyka, by nabrał sensu i konkretu.

• Zagrożenie, ryzyko i katastrofa trzy pojęcia, które myli się w notatniku
• Zagrożenia naturalne trzęsienia ziemi, powodzie i inne żywioły
• Zagrożenia cywilizacyjne i techniczne działalność człowieka
• Przyczyny powstawania zagrożeń źródła naturalne i antropogeniczne
• Zasady ochrony przed zagrożeniami co robić, gdy zagrozi niebezpieczeństwo

Zagrożenie, ryzyko i katastrofa trzy pojęcia, które myli się w notatniku

Zanim zacznie się wyliczać przyczyny i rodzaje zagrożeń w edb, warto rozróżnić trzy słowa, które uczniowie notorycznie wrzucają do jednego worka. Zagrożenie to sytuacja, w której istnieje realna możliwość wystąpienia niebezpiecznego zdarzenia, na przykład trzęsienie ziemi w strefie sejsmicznej. Ryzyko to iloczyn prawdopodobieństwa i skutków, czyli miara tego, jak bardzo dane zagrożenie może nam zaszkodzić w konkretnym miejscu i czasie. Katastrofa natomiast oznacza już samo zdarzenie, które spowodowało ofiary lub ogromne straty materialne.

Świadomość zagrożeń zaczyna się od umiejętności nazwania tego, czego się obawiamy. Uczeń, który potrafi powiedzieć: „mieszkam w strefie zagrożonej powodzią, ryzyko jest wysokie, bo w 1997 roku woda sięgała tu po dachy", rozumie temat głębiej niż ten, który wyrecytował suchą definicję. Właśnie dlatego w repetytoriach pojawiają się pytania o rozróżnienie tych pojęć.

Zagrożenia naturalne trzęsienia ziemi, powodzie i inne żywioły

Ziemia trzęsie się w okolicach styku płyt tektonicznych, czyli tam, gdzie ogromne fragmenty skorupy ziemskiej napierają na siebie z siłą milionów ton. W Polsce trzęsienia są rzadkie i słabe, ale w rejonie Morza Śródziemnego czy w Japonii dochodzi do wstrząsów przekraczających 8 stopni w skali Richtera. Nawet wstrząs o magnitudzie 6 może zrównać z ziemią całe miasteczko.

Powodzie biorą się z nadmiaru wody, który nie mieści się w korytach rzek. W 1997 roku fala na Odrze sięgnęła 10,3 metra w Trzebniu, a woda zalała 660 tysięcy hektarów gruntów w siedmiu województwach. W 2010 roku Wisła przerwała wały w okolicach Sandomierza, zalewając miasto i okoliczne wioski na kilka tygodni.

Wulkany budzą się, gdy magma pod ciśnieniem przebija skorupę ziemską. Chmura popiołu z islandzkiego Eyjafjallajökull w 2010 roku sparaliżowała ruch lotniczy nad Europą przez sześć dni. Huragany z kolei rodzą się nad ciepłymi oceanami, gdy temperatura wody przekracza 26°C, a wiatr zaczyna wirować wokół oka cyklonu z prędkością ponad 119 km/h.

Lawiny schodzą w górach po nagromadzeniu świeżego, luźnego śniegu na stromym stoku, gdy temperatura gwałtownie rośnie lub spada. Susza pojawia się, gdy opady w danym regionie spadają poniżej 50% normy wieloletniej. Pożary lasów szaleją latem, gdy wilgotność ściółki spada poniżej 10% i wystarczy iskra z wyładowania atmosferycznego. Gradobicia niszczą uprawy w kilka minut, gdy gradziny osiągają średnicę powyżej 2 cm, a mróz poniżej -20°C potrafi zamarznąć wodę w rurach w niespełna godzinę. Mgły gęste ograniczają widzialność poniżej 1000 metrów i są przyczyną zdarzeń drogowych, zwłaszcza na autostradach i mostach.

Zagrożenia cywilizacyjne i techniczne działalność człowieka

Efekt cieplarniany powstaje, gdy spaliny i gazy przemysłowe zatrzymują ciepło odbite od powierzchni Ziemi w atmosferze. Dwutlenek węgla, metan i podtlenek azotu tworzą swoistą kopułę, pod którą średnia temperatura rośnie z dekady na dekadę. Dziura ozonowa z kolei to osłabienie warstwy ozonowej w stratosferze, wywołane głównie przez freony stosowane niegdyś w aerozolach i lodówkach.

Kwaśne deszcze padają, gdy dwutlenek siarki i tlenki azotu łączą się z parą wodną w chmurach, tworząc kwas siarkowy i azotowy. Opady o pH poniżej 5,6 niszczą lasy, zakwaszają glebę i korodują beton pomników oraz budynków. Skażenie wód bierze się ze ścieków komunalnych, nawozów spływających z pól i wycieków ropy, a zanieczyszczenie powietrza osiąga rekordowe stężenia pyłu PM10 i PM2,5 w polskich miastach przede wszystkim zimą.

Hałas powyżej 85 decybeli przy stałej ekspozycji prowadzi do trwałego uszkodzenia słuchu. Odpady, zwłaszcza te trudno rozkładalne jak plastik, zalegają na składowiskach przez setki lat, a ich część trafia do oceanów. Katastrofy przemysłowe zdarzają się, gdy w zakładach chemicznych nie przestrzega się procedur, a pożary obiektów mieszkalnych wywołują najczęściej wadliwe instalacje elektryczne oraz pozostawione bez nadzoru urządzenia grzewcze.

Przyczyny powstawania zagrożeń źródła naturalne i antropogeniczne

Przyczyny zagrożeń naturalnych leżą w procesach zachodzących wewnątrz Ziemi i w atmosferze. Ruchy płyt tektonicznych wywołują trzęsienia ziemi i erupcje wulkanów. Zmiany klimatu napędzane naturalnymi cyklami Milankovicia wpływają na częstotliwość susz i huraganów. Cyklon powstaje, gdy ciepłe, wilgotne powietrze nad oceanem unosi się i tworzy układ niskiego ciśnienia.

Przyczyny antropogeniczne wynikają z działalności człowieka. Urbanizacja zabiera tereny zalewowe rzekom i zwęża koryta. Przemysł emituje gazy cieplarniane i odpady. Transport drogowy wytwarza spaliny i hałas. Brak edukacji sprawia, że ludzie nie znają zasad ewakuacji ani nie wiedzą, jak zachować się podczas powodzi.

Współcześnie coraz trudniej oddzielić przyczyny naturalne od ludzkich. Klimat ociepla się przez emisję gazów, ale i odpowiada za częstsze fale upałów. Zmienia się rozkład opadów, a retencja wody w krajobrazie, która kiedyś pochłaniała nadmiar deszczu, zanika pod zabudową. Taki scenariusz powtarza się w wielu polskich miastach.

Zasady ochrony przed zagrożeniami co robić, gdy zagrozi niebezpieczeństwo

Gotowość zaczyna się długo przed zagrożeniem. Warto znać numer 112, który łączy z centrum powiadamiania ratunkowego. W domu powinna znajdować się apteczka, latarka, radio na baterie i zapas wody pitnej, czyli co najmniej 3 litry na osobę na dobę. Czujniki dymu i czadu montowane w kuchni oraz przy piecu informują o zagrożeniu odpowiednio 30 i 60 sekund wcześniej niż ludzkie zmysły.

Podczas powodzi najważniejsze jest wyłączenie prądu na głównym bezpieczniku i przeniesienie cennych rzeczy na piętro. Woda o głębokości 15 cm potrafi przewrócić dorosłego człowieka, a 60 cm unosi samochód. W trakcie burzy nie stoi się pod samotnym drzewem ani nie dotyka metalowych przedmiotów, bo piorun trafia w najwyższy punkt, a metal przewodzi prąd.

W razie pożaru domu należy wyjść na czworakach, przykładając do ust mokrą szmatkę, bo dym i toksyczne gazy unoszą się pod sufitem. Pożar lasu zmusza do ucieczki prostopadle do kierunku wiatru. Alarm bombowy oznacza natychmiastowe oddalenie się od budynku i powiadomienie służb.

Checklista przed zagrożeniem

• Znaj numer 112 i adres najbliższego schronu
• Trzymaj apteczkę, wodę i latarkę w jednym miejscu
• Sprawdzaj czujniki dymu co sześć miesięcy
• Ćwicz drogę ewakuacji z domu i szkoły

Checklista po zagrożeniu

• Nie wchodź do zniszczonego budynku bez oceny służb
• Wyczyść studnię i sprawdź wodę przed piciem
• Osusz mokre ściany w ciągu 48 godzin, by zapobiec grzybom
• Posprzątaj ogród z fragmentów szkła i gwoździ

⚠️ Zagrożenie życia oznacza natychmiastowy telefon na 112. Nie czekaj, aż sytuacja się uspokoi.

1. Czym różni się zagrożenie od ryzyka? Zagrożenie to możliwość, a ryzyko to jej miara, czyli prawdopodobieństwo razy skutki.

2. Dlaczego powodzie w Polsce są coraz częstsze? Zabudowa terenów zalewowych i zmiany klimatu ograniczają naturalną retencję.

3. Co robi efekt cieplarniany? Gazy spalinowe zatrzymują ciepło w atmosferze i podnoszą średnią temperaturę Ziemi.

4. Jak ratować się podczas pożaru domu? Poruszać się na czworakach pod dymem i oddychać przez mokrą szmatkę.

5. Dlaczego liczy się czas reakcji przy zagrożeniu? Pierwsze 60 sekund decyduje o szansie na bezpieczną ewakuację.

Słowa jak zagrożenie, ryzyko, katastrofa czy retencja mogą brzmieć jak terminologia podręcznikowa, ale przyczyny i rodzaje zagrożeń EdB to coś więcej niż definicja. Poznanie tych pojęć to elementarz, który pozwala świadomie reagować, gdy wokół naprawdę zacznie się dziać coś niebezpiecznego.

Źródła: Rządowe Centrum Bezpieczeństwa (rcb.gov.pl), Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (imgw.pl), Światowa Organizacja Zdrowia (who.int), podręczniki edukacji dla bezpieczeństwa dla klas 1-8 (wsip.pl, nowaera.pl), Główny Urząd Statystyczny (stat.gov.pl). Dane zaktualizowane na 2024 rok.